Η θρέψη της βερικοκιάς

Σάββας Παστόπουλος, Γεωπόνος MSc, Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε., Νέος Μυλότοπος Πέλλας

Η θρέψη της βερικοκιάς κρίνεται μέσα σε λίγα και συγκεκριμένα παράθυρα της βλαστικής περιόδου, και κάθε στοιχείο έχει δικό του. Το εργαλείο με το οποίο ελέγχονται, η ανάλυση φύλλων, έχει και αυτό παράθυρο λίγων εβδομάδων: δείγμα που λαμβάνεται εκτός αυτού δεν συγκρίνεται με κανένα δημοσιευμένο όριο. Το άζωτο δεν κρίνεται σε παράθυρο αλλά σε επίπεδο, καθώς πάνω από ένα σημείο η λίπανση αυξάνει την απόδοση και ταυτόχρονα μειώνει τη συνεκτικότητα του καρπού και επιταχύνει το μαύρισμα του αποξηραμένου προϊόντος κατά την αποθήκευση. Το κάλιο, το στοιχείο που απομακρύνεται σε μεγαλύτερη ποσότητα με τον καρπό, ζητείται όσο ο καρπός διογκώνεται. Το ασβέστιο έχει το στενότερο παράθυρο από όλα, καθώς συσσωρεύεται σχεδόν ολόκληρο μέσα σε τέσσερις εβδομάδες από την καρπόδεση, και από εκεί και πέρα καμία επέμβαση δεν το ανεβάζει ουσιαστικά. Ακολουθούν, για καθένα από αυτά, τα μετρημένα δεδομένα, η περίοδος στην οποία κρίνεται, και οι ποσότητες όπως τις ορίζουν οι κανονισμοί των χωρών που διαθέτουν δεσμευτικά όρια για την καλλιέργεια.

1. Η ανάλυση φύλλων: περίοδος δειγματοληψίας και όρια επάρκειας

Η περίοδος δειγματοληψίας φύλλων στη βερικοκιά είναι περιορισμένη, και αποτελεί το μοναδικό σημείο στο οποίο συγκλίνουν όλες οι πηγές ανεξάρτητα η μία από την άλλη.

Η καλιφορνέζικη πηγή ποσοτικοποιεί την απόκλιση: σε δείγματα Αυγούστου ή Σεπτεμβρίου αφαιρούνται 0,2 μονάδες από το άζωτο και 0,2 από το κάλιο πριν από οποιαδήποτε σύγκριση [7]. Η διόρθωση αυτή υπερβαίνει τη διαφορά μεταξύ δύο γειτονικών κατηγοριών επάρκειας, επομένως δείγμα εκτός περιόδου δεν αξιολογείται, ανεξάρτητα από την ποιότητα της εργαστηριακής ανάλυσης.

Τα οκτώ από τα εννέα πρωτόκολλα που προσδιορίζουν το φύλλο ζητούν φύλλο από το μέσο βλαστού της χρονιάς. Εξαίρεση αποτελεί η Καλιφόρνια, που ζητά φύλλο από άκαρπο βραχυκλάδι [7]. Επειδή το ελληνικό πρωτόκολλο ανήκει στην πρώτη ομάδα [1], τα καλιφορνέζικα όρια δεν αντιστοιχούν σε ελληνικό δείγμα.

Εποχιακή μεταβολή των συγκεντρώσεων

Η περίοδος του Ιουλίου τεκμηριωνόταν ως τώρα από τη σύγκλιση των πρωτοκόλλων και όχι από δημοσιευμένη καμπύλη. Τουρκική έρευνα στην Ίσπαρτα προσδιόρισε τη μεταβολή με δεκαπέντε δειγματοληψίες ανά δεκατέσσερις ημέρες, από την πλήρη άνθηση στις 27 Απριλίου ως τη φυλλόπτωση στις 9 Νοεμβρίου, σε δωδεκαετή δέντρα της ποικιλίας İsmail Ağa πάνω σε σπορόφυτο, σε έδαφος με pH 7,75 και 10 τοις εκατό ανθρακικά, σε υψόμετρο 950 μέτρων [22]. Η ωρίμανση στη θέση αυτή σημειωνόταν τη δεύτερη εβδομάδα του Ιουλίου.

Οι τιμές τεκμηριώνουν τη θέση της περιόδου δειγματοληψίας. Από την πλήρη άνθηση ως τις αρχές Ιουλίου το άζωτο του φύλλου μειώνεται από 4,66 σε 2,51 τοις εκατό, δηλαδή κατά 46 τοις εκατό μέσα σε δέκα εβδομάδες. Από τις 5 Ιουλίου ως τις 31 Αυγούστου μεταβάλλεται από 2,51 σε 2,20, και το ασβέστιο από 1,94 σε 1,93. Το κάλιο έχει ήδη παρέλθει τη μέγιστη τιμή του, που καταγράφηκε στις 21 Ιουνίου στο 4,18 τοις εκατό, και διατηρείται σε επίπεδο περί το 3,9. Το θερινό δείγμα αντιστοιχεί επομένως στο τμήμα ελάχιστης κλίσης και των τριών καμπυλών, ενώ δείγμα Μαΐου ή Οκτωβρίου αντιστοιχεί σε τμήμα έντονης μεταβολής. Το ίδιο προκύπτει ανεξάρτητα από τις άλλες δύο σειρές μετρήσεων: στο Ερζιντζάν η μεταβολή ήταν ελάχιστη από είκοσι ημέρες πριν τη συγκομιδή ως τη συγκομιδή [21], και στη Σερβία η καταλληλότερη στιγμή προσδιορίστηκε στις 120 ημέρες από την πλήρη άνθηση [23].

Όρια επάρκειας

Τα όρια επάρκειας που κυκλοφορούν στην Ελλάδα για τη βερικοκιά [1] προέρχονται από ξένα εγχειρίδια, κυρίως από γερμανικό εγχειρίδιο θρέψης του 1988 [3] και από αμερικανική ανασκόπηση του 1980 [4]. Ελληνική βαθμονόμηση δεν έχει γίνει. Υπάρχει όμως μία ελληνική μέτρηση, σε 24 εμπορικούς οπωρώνες της Χαλκιδικής ποικιλίας Τυρίνθου, με δειγματοληψία στις αρχές Ιουλίου, που δίνει τα εύρη που βρέθηκαν σε οπωρώνες αποδόσεων 5 ως 20 τόνων ανά εκτάριο [2]:

Τα εύρη αυτά αφορούν πρώιμη ποικιλία σε έναν νομό και δεν συνιστούν όρια. Η χρησιμότητά τους περιορίζεται στην τάξη μεγέθους στην οποία κινούνται ελληνικοί οπωρώνες κανονικής παραγωγής.

Μια τέταρτη πηγή ορίων, η αυστραλιανή, χρησιμοποιείται ως σημείο αναφοράς τόσο από τις τουρκικές όσο και από τις σερβικές έρευνες, και είναι η μόνη από τις τέσσερις που δηλώνει ρητά το φύλλο στο οποίο αντιστοιχεί [20]:

Ο πίνακας, όπως δημοσιεύεται, αφήνει κενό στο ασβέστιο μεταξύ 3,5 και 4,1. Κατά την αντιπαραβολή των ελληνικών διαμέσων με αυτόν, το άζωτο, το ασβέστιο, ο χαλκός και το μαγγάνιο κατατάσσονται στην κανονική κατηγορία, ο ψευδάργυρος στο κατώτατο όριό της, ο φώσφορος, το κάλιο και ο σίδηρος στη χαμηλή και το μαγνήσιο στην υψηλή. Η αντιπαραβολή είναι ενδεικτική, καθώς η ελληνική έρευνα δεν προσδιορίζει τον τύπο του φύλλου που δειγματίστηκε.

Το αποτέλεσμα της εφαρμογής ξένων τιμών αναφοράς σε διαφορετικό έδαφος καταγράφεται σε πενταετή σερβική έρευνα σε νεαρό οπωρώνα ποικιλίας Roxana, όπου συγκρίθηκαν έξι σχήματα λίπανσης, από κοπριά και σύνθετο λίπασμα ως ουρία και φυσικό ζεόλιθο, μαζί με αλίπαντο μάρτυρα. Στις 120 ημέρες από την άνθηση, και με τον δείκτη απόκλισης από το βέλτιστο που χρησιμοποιεί ως αναφορά τις αυστραλιανές τιμές, και τα έξι σχήματα και ο μάρτυρας προσδιορίστηκαν κάτω από το βέλτιστο σε άζωτο, κάλιο, ασβέστιο, μαγνήσιο, σίδηρο, ψευδάργυρο και βόριο, και πάνω από αυτό μόνο σε φώσφορο [24].

Το εύρημα χρειάζεται δύο επιφυλάξεις. Ο δείκτης συγκρίνει με μία μόνο τιμή αναφοράς, οπότε το αρνητικό πρόσημο δεν τεκμηριώνει από μόνο του τροφοπενία, αλλά τιμή κατώτερη της αυστραλιανής αναφοράς. Το έδαφος ήταν επίσης όξινο, με pH από 4,33 ως 4,86, δηλαδή αντίθετων ιδιοτήτων από τα ελληνικά, και οι συγγραφείς αποδίδουν μέρος του αποτελέσματος στο έδαφος και στην ανεπαρκή λίπανση. Παραμένει ωστόσο το ουσιώδες: η ξένη τιμή αναφοράς απέδωσε το ίδιο αρνητικό πρόσημο σε επτά στοιχεία ταυτόχρονα, τόσο στις λιπασμένες μεταχειρίσεις όσο και στον μάρτυρα, δηλαδή δεν διαχώρισε τις μεταχειρίσεις μεταξύ τους.

Δεύτερη σερβική έρευνα ποσοτικοποιεί την επίδραση ενός παράγοντα άσχετου με τη λίπανση. Στον ίδιο οπωρώνα, στην ίδια ποικιλία Vera, στην ίδια ημερομηνία και στο ίδιο έτος, με επτά διαφορετικά μεσέμβολα δαμασκηνιάς, το άζωτο του φύλλου κυμάνθηκε από 1,25 ως 1,70 τοις εκατό και το ασβέστιο από 1,61 ως 2,26 [23]. Η διαφορά των 0,45 μονάδων αζώτου είναι συγκρίσιμη με το πλάτος ολόκληρης κατηγορίας επάρκειας, που για το χαμηλό άζωτο ανέρχεται σε 0,6 μονάδες.

Η διακύμανση μεταξύ ετών προκύπτει από την τουρκική καταγραφή είκοσι οπωρώνων στο Ερζιντζάν, με την ίδια ποικιλία και την ίδια περίοδο δειγματοληψίας σε δύο διαδοχικά έτη: το άζωτο του φύλλου κυμάνθηκε από 1,02 ως 2,04 τοις εκατό το 1991 και από 1,76 ως 3,26 το 1992 [21]. Η σύγκριση του οπωρώνα με τον εαυτό του παραμένει η μόνη ασφαλής μέθοδος, απαιτεί ωστόσο σειρά ετών και όχι δύο μετρήσεις.

Πηγές: 1 2 3 4 5 6 7 20 21 22 23 24

2. Το άζωτο: δόση, κατανομή και επίδραση στην ποιότητα

Δημοσιευμένες σειρές δόσεων αζώτου σε βερικοκιά υπάρχουν τρεις, σε τρεις χώρες και τρεις ποικιλίες, και τα αποτελέσματά τους δεν συμπίπτουν σε όλα τα χαρακτηριστικά. Η πληρέστερη ως προς το εύρος των δόσεων διεξήχθη στη Νότια Αυστραλία, σε δωδεκαετή δέντρα της ποικιλίας Moorpark, σε αμμώδες έδαφος, για τρία χρόνια [8][9]. Οι δόσεις ήταν 0, 250, 500, 750, 1000 και 1250 γραμμάρια αζώτου ανά δέντρο ανά έτος, μοιρασμένες κατά 30 τοις εκατό στην έκπτυξη, 30 τοις εκατό έξι εβδομάδες αργότερα και 40 τοις εκατό μετά τη συγκομιδή.

Η νωπή απόδοση μεγιστοποιήθηκε στα 1000 γραμμάρια το δεύτερο και το τρίτο έτος [8]. Τα ποιοτικά χαρακτηριστικά μεταβλήθηκαν αντίστροφα: η συνεκτικότητα μειωνόταν με την αύξηση της δόσης, η ομοιόμορφη ωρίμανση της σάρκας καταγράφηκε μόνο στα 0 και στα 250 γραμμάρια, και ο ρυθμός μαυρίσματος του αποξηραμένου καρπού κατά την αποθήκευση αυξανόταν με το άζωτο και στα τρία έτη. Η σύσταση των συγγραφέων είναι κάτω από 500 και ιδανικά κάτω από 250 γραμμάρια ανά δέντρο [9].

Η χαμηλή λίπανση συνοδεύεται και αυτή από κόστος: στα 0 και στα 250 γραμμάρια τα διαλυτά στερεά ήταν χαμηλότερα από ό,τι στα 750 και στα 1250 [9], εύρημα που δεν επιβεβαιώνεται από τις άλλες δύο έρευνες και εξετάζεται παρακάτω. Η ωρίμανση καθυστερούσε επίσης τέσσερις ως οκτώ ημέρες στις υψηλές δόσεις [8]. Η επιλογή μεταξύ των δύο άκρων είναι εμπορική και εξαρτάται από τον προορισμό του καρπού.

Η γαλλική έρευνα στην ποικιλία Bergeron

Στην κοιλάδα του Ροδανού, σε οπωρώνα Bergeron πάνω σε GF 305 φυτεμένο το 1989, δοκιμάστηκαν για επτά χρόνια τρία επίπεδα αζώτου, μηδέν, 25 και 150 κιλά ανά εκτάριο, δηλαδή μηδέν, 2,5 και 15 μονάδες ανά στρέμμα, σε όλους τους συνδυασμούς με δύο επίπεδα καλίου, 25 και 150 κιλά ανά εκτάριο [25]. Η υψηλή δόση ήταν 75 κιλά ανά εκτάριο στα δύο πρώτα έτη και 150 από το τρίτο και μετά. Το άζωτο δόθηκε δύο φορές την άνοιξη, τον Μάρτιο και τον Μάιο, σε λωρίδα δύο μέτρων πάνω στη γραμμή.

Η απόδοση αυξήθηκε με το άζωτο, το μεγαλύτερο μέρος της αύξησης όμως αποδόθηκε στο πρώτο βήμα της κλίμακας: η διαφορά από το μηδέν στις 2,5 μονάδες υπερέβη τη διαφορά από τις 2,5 στις 15 [25]. Το καφέτιασμα της σάρκας γύρω από τον πυρήνα αντίθετα ακολούθησε αποκλειστικά την υψηλή δόση. Κατά μέσο όρο τεσσάρων ετών, το ποσοστό των προσβεβλημένων καρπών ήταν 23 τοις εκατό χωρίς άζωτο, 26 τοις εκατό στις 2,5 μονάδες και 58 τοις εκατό στις 15 μονάδες. Η διαφορά των δύο πρώτων επιπέδων δεν ήταν στατιστικά σημαντική σε κανένα έτος πλην του πρώτου.

Οι συγγραφείς καταλήγουν ότι, από τα επίπεδα που δοκιμάστηκαν, οι 2,5 μονάδες ανά στρέμμα ήταν το εμπορικά καταλληλότερο, με απόδοση ελάχιστα μικρότερη από εκείνη των 15 μονάδων και με το ποσοστό προσβολής σε λιγότερο από το μισό [25]. Η τιμή αυτή είναι μικρότερη από κάθε δόση που επιβάλλουν ή συνιστούν οι κανονισμοί της ενότητας 5.

Η μαροκινή έρευνα: δόση και κατανομή του αζώτου

Κοντά στο Μαρακές, σε οπωρώνα Canino φυτεμένο το 1980, εφαρμόστηκε πλήρες παραγοντικό σχέδιο δεκαέξι μεταχειρίσεων: άζωτο σε 80 και 150 κιλά ανά εκτάριο, φώσφορος σε 30 και 90, κάλιο σε 60 και 120, και δύο σχήματα κατανομής του αζώτου, ένα τρίτο τον Φεβρουάριο με δύο τρίτα τον Απρίλιο ή το αντίστροφο [26]. Σε μονάδες ανά στρέμμα, το άζωτο δοκιμάστηκε στις 8 και στις 15.

Στις 15 μονάδες ο καρπός ήταν βαρύτερος κατά 6,7 γραμμάρια, σε μέσο βάρος 49,3 γραμμαρίων, με χαμηλότερη όμως περιεκτικότητα σε σάκχαρα: οι καρποί των 8 μονάδων παρουσίασαν τουλάχιστον 8 τοις εκατό υψηλότερη μέση συγκέντρωση σακχάρων από το σύνολο των υπόλοιπων μεταχειρίσεων, και τα διαλυτά στερεά μεταβλήθηκαν προς την ίδια κατεύθυνση. Το κάλιο έδρασε αντίστροφα από το άζωτο, αυξάνοντας τόσο τα σάκχαρα όσο και τον δείκτη διάθλασης κατά τη μετάβαση από τις 6 στις 12 μονάδες ανά στρέμμα. Ο φώσφορος δεν προέκυψε ως σημαντικός παράγοντας [26].

Η ελληνική καταγραφή

Στους ίδιους 24 οπωρώνες, όπου το άζωτο δινόταν σε όλους στην ίδια δόση, 200 κιλά ανά εκτάριο σε μία εφαρμογή τον Φεβρουάριο, το άζωτο των φύλλων δεν συσχετίστηκε με την απόδοση. Σε όλο το εύρος του, από 2,30 ως 3,10 τοις εκατό, η απόδοση μετακινήθηκε κατά 0,7 τόνους ανά εκτάριο, δηλαδή κατά το ένα έκτο μιας τυπικής απόκλισης, και προς τα κάτω [2]. Πρόκειται για παρατήρηση και όχι για ελεγχόμενη δοκιμή, τεκμηριώνει ωστόσο ότι η αζωτούχος λίπανση δεν ήταν ο παράγοντας που διαφοροποίησε την απόδοση στους συγκεκριμένους οπωρώνες.

Ο διαμοιρασμός των εφαρμογών μέσα στο έτος

• Στην αυστραλιανή έρευνα το άζωτο κατανεμήθηκε 30 τοις εκατό στην έκπτυξη, 30 τοις εκατό έξι εβδομάδες αργότερα και 40 τοις εκατό μετά τη συγκομιδή [8]. Επειδή στη βερικοκιά η άνθηση προηγείται της έκπτυξης των φύλλων, καμία δόση δεν έπεσε πριν την άνθηση.
• Γαλλική έρευνα στην ποικιλία Bergeron έδειξε ότι η μετατόπιση της εφαρμογής από πριν σε μετά τη συγκομιδή δεν άλλαξε την απόδοση, έτεινε όμως να ρίξει τα διαλυτά στερεά και τον χρωματισμό [10].
• Στη μαροκινή έρευνα συγκρίθηκαν ευθέως δύο σχήματα κατανομής, ένα τρίτο τον Φεβρουάριο με δύο τρίτα τον Απρίλιο και το αντίστροφο. Η κατανομή δεν ήταν ουδέτερος παράγοντας: με την ίδια συνολική δόση, τα δύο σχήματα έδωσαν διαφορετικό βάρος καρπού, διαφορετική συσσώρευση φαινολικών και διαφορετική περιεκτικότητα σε οργανικά οξέα. Η ισχυρότερη αλληλεπίδραση ολόκληρου του σχήματος ήταν εκείνη του αζώτου με το κάλιο [26].
• Η Emilia-Romagna απαγορεύει κάθε άζωτο, ορυκτό ή οργανικό, πριν την έναρξη της άνθησης και μετά τις 15 Οκτωβρίου, και δεν επιτρέπει πάνω από 6 μονάδες μονομιάς [12]. Το Πιεμόντε απαγορεύει άζωτο από τη φυλλόπτωση ως το τέλος Φεβρουαρίου [13].
• Η Καμπανία τοποθετεί τη ζήτηση σε τρία παράθυρα, από την άνθηση ως την καρπόδεση, στη διόγκωση του καρπού, και στη θερινή διαφοροποίηση των ανθοφόρων οφθαλμών, και ζητά το παραγωγικό άζωτο να μοιραστεί σε αυτά [18].

Κοινό στοιχείο όλων των πηγών είναι ο διαμοιρασμός. Ολόκληρη η ετήσια δόση σε μία εφαρμογή, και μάλιστα πριν την άνθηση, δεν συνιστάται από καμία. Στη μία περίπτωση όπου η κατανομή συγκρίθηκε ευθέως, με σταθερή συνολική δόση, το αποτέλεσμα στον καρπό διέφερε.

Πηγές: 2 8 9 10 12 13 18 25 26

3. Το κάλιο και το ασβέστιο

Ιταλική έρευνα παρακολούθησε παράλληλα τη συσσώρευση ασβεστίου στον καρπό της βερικοκιάς και τη διαπνοή του ίδιου του καρπού, και διαπίστωσε ότι το ασβέστιο συσσωρεύεται γραμμικά και φτάνει το 80 τοις εκατό του τελικού περιεχομένου μέσα στις πρώτες τέσσερις εβδομάδες της ανάπτυξης του καρπού, ανεβαίνοντας στη συνέχεια αργά ως περίπου 6 χιλιοστόγραμμα ανά καρπό στη συγκομιδή [11].

Ο μηχανισμός τεκμηριώνεται στην ίδια έρευνα. Η διαπνοή του καρπού μεγιστοποιείται αμέσως μετά την καρπόδεση, στα 0,55 ± 0,03 χιλιοστογραμμομόρια ανά τετραγωνικό μέτρο ανά δευτερόλεπτο έξι ημέρες μετά από αυτήν, και μέσα στις επόμενες τρεις εβδομάδες μειώνεται κατά 43 τοις εκατό, σταθεροποιούμενη κοντά στα 0,3. Η συσσώρευση ασβεστίου συσχετίζεται γραμμικά με τη διαπνοή, με συντελεστή προσδιορισμού 0,81 [11]. Η ποικιλία ήταν η Τυρίνθου, η ίδια με εκείνη των είκοσι τεσσάρων ελληνικών οπωρώνων. Το ασβέστιο κινείται μόνο με το ρεύμα διαπνοής και δεν ανακατανέμεται μέσα στο φυτό όπως το άζωτο ή το κάλιο, οπότε όταν το ρεύμα προς τον καρπό σταματήσει, σταματά και η εισροή του.

Το ασβέστιο του καρπού συνδέεται και με το καφέτιασμα της σάρκας γύρω από τον πυρήνα. Γαλλική έρευνα στην ποικιλία Bergeron διαπίστωσε ότι η υψηλή αζωτούχος λίπανση αύξησε τη βλάστηση, την απόδοση και το μέσο βάρος καρπού, και ταυτόχρονα επιδείνωσε τη συχνότητα εμφάνισης της διαταραχής, με το άζωτο του καρπού θετικά συσχετισμένο με αυτήν σε κάθε χρονική στιγμή αξιολόγησης [10]. Η αυξημένη καλιούχος λίπανση, αντίθετα, βελτίωσε τα διαλυτά στερεά και τον χρωματισμό χωρίς να επηρεάσει τη διαταραχή.

Η επταετής γαλλική έρευνα εξέτασε παράλληλα και το κάλιο, σε δύο επίπεδα, 2,5 και 15 μονάδες ανά στρέμμα. Το κάλιο δεν επηρέασε τη βλάστηση, την απόδοση ή το βάρος του καρπού. Αύξησε ωστόσο τα διαλυτά στερεά, σε 16,8 έναντι 14,6 τοις εκατό κατά το τελευταίο έτος, καθώς και τον χρωματισμό [25].

Η σχέση αζώτου, ασβεστίου και καφετιάσματος ποσοτικοποιείται στην ίδια έρευνα. Με την αύξηση της δόσης αζώτου, το άζωτο του καρπού αυξήθηκε από 1,0 σε 1,5 τοις εκατό της ξηρής ουσίας και το ασβέστιο του καρπού μειώθηκε από 0,9 σε 0,7 στα χίλια. Ο συντελεστής συσχέτισης του καφετιάσματος με το άζωτο του καρπού ήταν 0,822 και με το ασβέστιο μείον 0,857 [25]. Το κάλιο του καρπού δεν μεταβλήθηκε από τη λίπανση σε κανένα από τα δύο έτη μέτρησης.

Καταγράφηκε επίσης αλληλεπίδραση που αποκλείει τη μονοπαραγοντική ανάγνωση: η υψηλή καλιούχος λίπανση αύξησε το καφέτιασμα απουσία αζώτου και το μείωσε στη χαμηλή δόση αζώτου [25]. Το κάλιο επομένως δεν αξιολογείται ανεξάρτητα, αλλά ως προς το συνοδό άζωτο. Το ίδιο προκύπτει και από το μαροκινό παραγοντικό σχέδιο, όπου η ισχυρότερη από όλες τις αλληλεπιδράσεις ήταν εκείνη των δύο αυτών στοιχείων [26].

Στην ελληνική καταγραφή των 24 οπωρώνων, το κάλιο και το ασβέστιο των φύλλων ήταν τα μόνα δύο στοιχεία από τα δέκα που ξεχώρισαν στατιστικά ως προβλεπτικά της απόδοσης. Από το κάτω στο άνω άκρο του καλίου η απόδοση κινείται κατά 6 τόνους ανά εκτάριο, και του ασβεστίου κατά 4,3 [2].

Για μία τουλάχιστον ποικιλία καταγράφεται και ανώτατο όριο καλίου. Το ελληνικό εγχειρίδιο αναφέρει ότι στην Μπεμπέκου η υψηλή καλιούχος λίπανση ανατρέπει τον λόγο καλίου προς ασβέστιο και προκαλεί κηλίδες στην κορυφή του καρπού [1]. Η παρατήρηση δεν τεκμηριώνεται σε δημοσιευμένη έρευνα και καταγράφεται ως σύσταση της συγκεκριμένης πηγής, είναι ωστόσο συμβατή με τα ευρήματα της ιταλικής έρευνας για το ασβέστιο.

Διαφυλλικό κάλιο

Αιγυπτιακή έρευνα εξέτασε πέντε πηγές καλίου σε διαφυλλική εφαρμογή 0,2 τοις εκατό, τρεις φορές μέσα στην καλλιεργητική περίοδο, σε δέντρα Canino, επί δύο έτη [27]. Όλα τα διαλύματα βελτίωσαν την απόδοση, τον χρωματισμό, το βάρος και τη συνεκτικότητα του καρπού, και μείωσαν την υπεροξείδωση των λιπιδίων, με αντίστοιχη βελτίωση της συμπεριφοράς στη συντήρηση. Από τις πέντε πηγές, το νιτρικό κάλιο έδωσε τις υψηλότερες τιμές τόσο στην απόδοση όσο και στη διατήρηση. Η έρευνα διεξήχθη στην περιοχή Nubaria, σε κλίμα θερμότερο του ελληνικού, σε ποικιλία με απαιτήσεις ψύχους περίπου 550 ωρών. Αντίστοιχη έρευνα σε ελληνικές συνθήκες δεν υπάρχει, και οι τιμές δεν μεταφέρονται αυτούσιες.

Πηγές: 1 2 10 11 25 26 27

4. Τα ιχνοστοιχεία στα ασβεστούχα εδάφη

Τα ελληνικά εδάφη είναι κατά κανόνα ασβεστούχα και αλκαλικά, και η συμπεριφορά των ιχνοστοιχείων σε αυτά διαφέρει από εκείνη στα όξινα εδάφη στα οποία είναι βαθμονομημένα τα βορειοευρωπαϊκά και τα αμερικανικά εγχειρίδια. Δύο σειρές μετρήσεων σε εδάφη παρόμοιων ιδιοτήτων ποσοτικοποιούν τη διαφορά.

Στο Ερζιντζάν, σε είκοσι οπωρώνες με pH εδάφους από 7,50 ως 8,40 και οργανική ουσία από 0,77 ως 3,16 τοις εκατό, το διαθέσιμο μαγγάνιο του εδάφους ήταν επαρκές σε όλους, πάνω από 1 ppm, ενώ το μαγγάνιο του φύλλου προσδιορίστηκε χαμηλό. Οι συγγραφείς αποδίδουν ρητά το εύρημα σε περιορισμένη πρόσληψη και όχι σε έλλειψη αποθέματος [21]. Ο διαθέσιμος σίδηρος του εδάφους ήταν χαμηλός στο 60 ως 70 τοις εκατό των οπωρώνων.

Η ελληνική καταγραφή αποτυπώνει την ίδια εικόνα από την πλευρά του φύλλου. Ο σίδηρος είχε διάμεσο 88,3 ppm, κάτω από το κατώτατο όριο της κανονικής κατηγορίας των αυστραλιανών ορίων, που είναι τα 100 ppm, και ο ψευδάργυρος διάμεσο 21,0 ppm, στο κατώτατο όριο της ίδιας κατηγορίας [2][20]. Το μαγγάνιο κυμάνθηκε στο ευρύτερο φάσμα από κάθε άλλο στοιχείο, από 39,5 ως 272,0 ppm, δηλαδή από το όριο της χαμηλής ως την υψηλή κατηγορία, εντός του ίδιου νομού και της ίδιας ποικιλίας.

Τα ιχνοστοιχεία απαιτούν αυστηρότερη τήρηση της περιόδου δειγματοληψίας από τα μακροστοιχεία. Στην τουρκική σειρά των δεκαπέντε δειγματοληψιών, ο ψευδάργυρος του φύλλου μειώθηκε από 55,8 ppm στην πλήρη άνθηση σε 14,8 ppm στις 19 Ιουλίου και σε 7,07 ppm στα τέλη Οκτωβρίου [22]. Το ίδιο δέντρο διατρέχει επομένως εντός ενός έτους ολόκληρη την κλίμακα, από την υψηλή κατηγορία ως την έλλειψη, χωρίς μεταβολή της λίπανσης. Ανάλογη πορεία έχει ο χαλκός, από 15,4 σε 5,28 ppm. Για τα δύο αυτά στοιχεία η ημερομηνία δειγματοληψίας καθορίζει το αποτέλεσμα περισσότερο από τη θρέψη.

Στο φυτώριο, όπου το υπόστρωμα ελέγχεται, η εικόνα διαφοροποιείται. Ινδική έρευνα σε σπορόφυτα βερικοκιάς έδειξε ότι ο εμβολιασμός του εδάφους με αρμπουσκουλικούς μυκόρριζους μύκητες, σε συνδυασμό με 5 χιλιοστόγραμμα ψευδαργύρου ανά κιλό εδάφους, αύξησε τον ψευδάργυρο του φύλλου κατά 82,4 τοις εκατό και το μαγγάνιο κατά 87,5 τοις εκατό σε σχέση με τον μη εμβολιασμένο μάρτυρα [28]. Το εύρημα αφορά σπορόφυτα σε ελεγχόμενο υπόστρωμα και όχι παραγωγικά δέντρα στον αγρό, και δεν μεταφέρεται ως πρακτική οπωρώνα.

Πηγές: 2 20 21 22 28

5. Οι ποσότητες: τι φεύγει με τον καρπό και τι δίνεται

Το Πιεμόντε δίνει συντελεστές αφαίρεσης ειδικά για τη βερικοκιά: 6,0 κιλά άζωτο, 2,0 κιλά P₂O₅ και 7,0 κιλά K₂O ανά τόνο καρπού, για τον καρπό και μόνο [13]. Ο ισπανικός οδηγός δίνει για ολόκληρο το δέντρο, δηλαδή καρπός συν φύλλα, κλαδιά, κορμός και ρίζες, 5,1 κιλά αζώτου ανά τόνο συνολικά και 3,7 καθαρά, με 1,32 P₂O₅ και 5,68 K₂O [15]. Ιταλικό περιφερειακό κείμενο δίνει τα δύο μεγέθη χωριστά: μόνο καρπός περίπου 0,9 άζωτο, 0,5 P₂O₅ και 3,6 K₂O ανά τόνο, ολόκληρο φυτό περίπου 5,5, 1,3 και 5,3 [16].

Σε όλες τις πηγές το κάλιο απομακρύνεται σε μεγαλύτερη ποσότητα από το άζωτο, και πάντοτε σε πολλαπλάσια του φωσφόρου. Σε παραγωγή δύο τόνων ανά στρέμμα, οι υψηλότεροι συντελεστές δίνουν αφαίρεση περίπου 12 μονάδων αζώτου και 14 μονάδων K₂O.

Οι δόσεις των κανονισμών, σε μονάδες ανά στρέμμα

Ο γαλλικός κανόνας είναι τύπος και όχι σταθερός αριθμός: το άζωτο ισούται με 9 μονάδες ανά στρέμμα συν 1,2 κιλά για κάθε τόνο αναμενόμενης παραγωγής ανά στρέμμα, από το τέταρτο φύλλωμα και μετά [14]. Ο ισπανικός οδηγός δίνει την ίδια δομή με χαμηλότερο σταθερό όρο, 5 μονάδες συν 1,2 κιλά ανά τόνο [15]. Οι δύο χώρες δηλαδή συμφωνούν στο μεταβλητό μέρος και διαφωνούν στο πάγιο.

Για το μέγεθος της καλλιέργειας: σύμφωνα με την Ετήσια Γεωργική Στατιστική Έρευνα της ΕΛΣΤΑΤ με έτος αναφοράς το 2023, η έκταση των βερικοκιών στην Ελλάδα ήταν 94,1 χιλιάδες στρέμματα και η παραγωγή 155,6 χιλιάδες τόνοι, αυξημένη κατά 17,8 τοις εκατό σε σχέση με το 2022 [19].

Πηγές: 2 12 13 14 15 16 17 19

6. Πηγές

Οι αριθμοί μέσα στο κείμενο παραπέμπουν στον παρακάτω κατάλογο.

• [1] Υπουργείο Παραγωγικής Ανασυγκρότησης, Περιβάλλοντος και Ενέργειας και ΕΛΓΟ «Δήμητρα», Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης και Φυτογενετικών Πόρων, Τμήμα Φυλλοβόλων Οπωροφόρων Δένδρων Νάουσας (2015). Εγχειρίδιο Λίπανσης Φυλλοβόλων Οπωροφόρων Δένδρων. Επιστημονική επιμέλεια Δρ Θ. Σωτηρόπουλος. Πηγή για το πρωτόκολλο δειγματοληψίας της βερικοκιάς, για τα όρια επάρκειας που κυκλοφορούν στην Ελλάδα, και για την προειδοποίηση σχετικά με το κάλιο στην Μπεμπέκου. Διαβάστηκε ολόκληρο, με τους πίνακες από φωτογραφία των τυπωμένων σελίδων, γιατί μέσα στο αρχείο είναι εικόνες.
• [2] Almaliotis, D., Velemis, D., Bladenopoulou, S. και Karapetsas, N. (2006). Apricot yield in relation to leaf nutrient levels in northern Greece. Acta Horticulturae 701:669-673. Ινστιτούτο Εδαφολογίας, ΕΘΙΑΓΕ, Θέρμη Θεσσαλονίκης. Πηγή για τους 24 οπωρώνες της Χαλκιδικής, την ποικιλία Τυρίνθου, τη δειγματοληψία των αρχών Ιουλίου, τη δόση των 200 κιλών αζώτου ανά εκτάριο τον Φεβρουάριο, τα εύρη και τις διαμέσους των δέκα στοιχείων, την επίδραση κάθε στοιχείου στην απόδοση, τη σημαντικότητα του καλίου και του ασβεστίου, και το εύρος των εδαφικών ιδιοτήτων. Διαβάστηκε ολόκληρη η δημοσίευση, με όλους τους πίνακες.
• [3] Bergmann, W. (1988). Ernährungsstörungen bei Kulturpflanzen. Gustav Fischer Verlag, Stuttgart, 762 σελίδες. Πηγή για τα γερμανικά όρια επάρκειας της βερικοκιάς, με τα οποία συγκρίνουν οι συγγραφείς της ελληνικής εργασίας τις μετρήσεις τους. Το βιβλίο δεν βρέθηκε· οι τιμές διαβάστηκαν όπως τις παραθέτει αυτούσιες η ελληνική εργασία.
• [4] Shear, C.B. και Faust, M. (1980). Nutritional ranges in deciduous tree fruits and nuts. Horticultural Reviews 2:142-163. Πηγή για τα αμερικανικά εύρη επάρκειας της βερικοκιάς, με τα οποία συγκρίνουν οι συγγραφείς της ελληνικής εργασίας τις μετρήσεις τους. Η ανασκόπηση δεν βρέθηκε· οι τιμές διαβάστηκαν όπως τις παραθέτει αυτούσιες η ελληνική εργασία.
• [5] Roussos, P.A., Karabi, A., Anastasiou, L., Assimakopoulou, A. και Gasparatos, D. (2023). Apricot Tree Nutrient Uptake, Fruit Quality and Phytochemical Attributes, and Soil Fertility under Organic and Integrated Management. Applied Sciences 13(4):2596. Πηγή για το πρωτόκολλο δειγματοληψίας των μέσων Ιουλίου σε οπωρώνες Μπεμπέκου και Διαμαντοπούλου στην Αργολίδα. Διαβάστηκε ολόκληρο το κείμενο· ο πίνακας με τις συγκεντρώσεις ανά στοιχείο είναι εικόνα μέσα στη σελίδα και δεν διαβάστηκε, γι' αυτό δεν δίνεται κανένας αριθμός συγκέντρωσης από αυτόν.
• [6] Kuster, T., Eicher, O., Leumann, L., Müller, U., Poulet, J. και Rutishauser, R. (2017). Fertilisation en arboriculture, κεφάλαιο 13 των Principes de fertilisation des cultures agricoles en Suisse. Recherche Agronomique Suisse 8(6). Πηγή για το ελβετικό πρωτόκολλο δειγματοληψίας, 75 ως 105 ημέρες μετά την πλήρη άνθηση. Διαβάστηκε ολόκληρο το κεφάλαιο.
• [7] Beutel, J., Uriu, K. και Lilleland, O. Leaf Analysis for California Deciduous Fruits. Στο: Soil and Plant Tissue Testing in California, University of California, Division of Agricultural Sciences, Bulletin 1879. Πηγή για τη δειγματοληψία από φύλλα άκαρπων βραχυκλαδών τον Ιούλιο και για την οδηγία αφαίρεσης 0,2 μονάδων αζώτου και καλίου σε δείγματα Αυγούστου και Σεπτεμβρίου. Διαβάστηκε ολόκληρο.
• [8] Rettke, M.A., Pitt, T.R., Maier, N.A. και Jones, J.A. (2006). Growth and yield responses of apricot (cv. Moorpark) to soil-applied nitrogen. Australian Journal of Experimental Agriculture 46(1):115-122. Πηγή για τις έξι δόσεις αζώτου, τον χρονικό διαμερισμό, την κορύφωση της απόδοσης στα 1000 γραμμάρια ανά δέντρο, την καθυστέρηση ωρίμανσης και την πτώση του pH του επιφανειακού εδάφους στο 4,7. Διαβάστηκε η πλήρης περίληψη του εκδότη· το πλήρες κείμενο είναι επί πληρωμή.
• [9] Rettke, M.A., Pitt, T.R., Maier, N.A. και Jones, J.A. (2006). Quality of fresh and dried fruit of apricot (cv. Moorpark) in response to soil-applied nitrogen. Australian Journal of Experimental Agriculture 46(1):123-129. Πηγή για την πτώση της συνεκτικότητας, την ομοιόμορφη ωρίμανση μόνο στις δύο χαμηλότερες δόσεις, το μαύρισμα του αποξηραμένου καρπού, τα χαμηλότερα διαλυτά στερεά στις χαμηλές δόσεις, και τη σύσταση κάτω από 500 και ιδανικά κάτω από 250 γραμμάρια ανά δέντρο. Διαβάστηκε η πλήρης περίληψη του εκδότη.
• [10] Bussi, C., Besset, J. και Girard, T. (2003). Effects of fertilizer rates and dates of application on apricot (cv. Bergeron) cropping and pitburn. Scientia Horticulturae 98(2):139-147. Πηγή για το ότι ο χρόνος εφαρμογής πριν ή μετά τη συγκομιδή δεν άλλαξε την απόδοση, για την επιδείνωση της συχνότητας του καφετιάσματος της σάρκας με υψηλό άζωτο, για τη θετική συσχέτιση με το άζωτο του καρπού, και για τη βελτίωση των διαλυτών στερεών και του χρωματισμού από το κάλιο. Διαβάστηκε η περίληψη του εκδότη.
• [11] Montanaro, G., Tataranni, G., Mazzeo, M. και Dichio, B. (2010). Transpiration and calcium accumulation in apricot fruit. Acta Horticulturae 862:429-432. Πηγή για τη γραμμική συσσώρευση του ασβεστίου ως το 80 τοις εκατό του τελικού περιεχομένου μέσα στις πρώτες τέσσερις εβδομάδες της ανάπτυξης του καρπού, για τα περίπου 6 χιλιοστόγραμμα ανά καρπό στη συγκομιδή, και για την κορύφωση της διαπνοής του καρπού αμέσως μετά την καρπόδεση. Διαβάστηκε η περίληψη του εκδότη. Η εργασία αφορά βερικοκιά και μόνο.
• [12] Regione Emilia-Romagna, Direzione Generale Agricoltura, Caccia e Pesca. Disciplinari di Produzione Integrata 2024, Norme tecniche di coltura, ALBICOCCO. Πηγή για τις δεσμευτικές δόσεις αζώτου, φωσφόρου και καλίου της βερικοκιάς ανά κλάση παραγωγής και ανά εδαφική επάρκεια, και για τα χρονικά όρια εφαρμογής του αζώτου. Διαβάστηκε ολόκληρη η καρτέλα και επαληθεύτηκε η ταύτισή της με την έκδοση του 2022.
• [13] Regione Piemonte. Disciplinari Produzione Integrata, Allegato I, Fertilizzazione, 2019. Πηγή για τους συντελεστές αφαίρεσης της βερικοκιάς, 0,6 αζώτου, 0,2 P2O5 και 0,7 K2O ανά 100 κιλά καρπού, για τη δήλωση ότι αφορούν μόνο τον καρπό, και για το ανώτατο επιτρεπτό άζωτο των 135 κιλών ανά εκτάριο. Διαβάστηκε ολόκληρο το παράρτημα· η μετατροπή σε κιλά ανά τόνο και σε μονάδες ανά στρέμμα είναι δική μας.
• [14] Ministère de l'Agriculture, Bureau Qualité (2024). Exportations par les productions végétales, table de référence pour le calcul de l'item Bilan azoté de la Haute Valeur Environnementale. Πηγή για τον γαλλικό τύπο υπολογισμού του αζώτου της βερικοκιάς από το τέταρτο φύλλωμα και μετά. Διαβάστηκε ολόκληρος ο πίνακας· η μετατροπή σε μονάδες ανά στρέμμα είναι δική μας.
• [15] Espada Carbó, J.L. Abonado de los frutales caducifolios, κεφάλαιο 25 της Guía Práctica de la Fertilización Racional de los Cultivos en España. Πηγή για τις αφαιρέσεις ολόκληρου δέντρου, 5,1 και 3,7 κιλά αζώτου, 1,32 P2O5 και 5,68 K2O ανά τόνο, και για τον τύπο υπολογισμού του αζώτου. Διαβάστηκε ολόκληρο το κεφάλαιο.
• [16] Servizio Agrometeorologico Regionale AMAP, Regione Marche. Calcolo del bilancio azotato, vite, olivo e fruttiferi. Πηγή για τους χωριστούς συντελεστές της βερικοκιάς «μόνο καρπός» και «καρπός, ξύλο και φύλλα». Διαβάστηκε ολόκληρο· η αντιστοίχιση των δύο σειρών συντελεστών στις δύο βάσεις προκύπτει από την επεξηγηματική σημείωση του ίδιου του εγγράφου, και η μετατροπή σε κιλά ανά τόνο είναι δική μας.
• [17] Bertschinger και συνεργάτες (2003), ελβετικές αρχές λίπανσης οπωρώνων. Πηγή για τις συνιστώμενες δόσεις σε ώριμο οπωρώνα βερικοκιάς στα τρία επίπεδα παραγωγής. Το πρωτότυπο δεν βρέθηκε· οι τιμές διαβάστηκαν όπως αναπαράγονται, με πλήρη παραπομπή, σε μεταπτυχιακή εργασία που τις παραθέτει.
• [18] Regione Campania, Assessorato Agricoltura. Disciplinari di Produzione Integrata, Tecniche Agronomiche, ενημέρωση 2026, καρτέλα ALBICOCCO. Πηγή για τα τρία παράθυρα ζήτησης θρεπτικών μέσα στη βλαστική περίοδο. Διαβάστηκε ολόκληρη η καρτέλα· δεν περιέχει ποσότητες ούτε όρια φυλλοδιαγνωστικής.
• [19] Ελληνική Στατιστική Αρχή (2025). Ετήσια Γεωργική Στατιστική Έρευνα, έτος αναφοράς 2023, δελτίο τύπου 26 Ιουνίου 2025. Πηγή για την έκταση των 94,1 χιλιάδων στρεμμάτων και την παραγωγή των 155,6 χιλιάδων τόνων. Διαβάστηκε ολόκληρο το δελτίο· δεν περιέχει κατανομή ανά περιφερειακή ενότητα.
• [20] Leece, D.R. και van den Ende, B. (1975). Diagnostic leaf analysis for stone fruit. 6. Apricot. Australian Journal of Experimental Agriculture and Animal Husbandry 15:123-128. Πηγή για τα αυστραλιανά όρια επάρκειας της βερικοκιάς και για το φύλλο στο οποίο αναφέρονται. Το πρωτότυπο δεν βρέθηκε. Ο πίνακας των ορίων διαβάστηκε όπως τον παραθέτει αυτούσιο ο πίνακας 2 της τουρκικής εργασίας [21], και το πρωτόκολλο δειγματοληψίας όπως το περιγράφουν ρητά οι δύο σερβικές εργασίες [23] και [24], δηλαδή φύλλα από το μέσο του βλαστού στις 120 ημέρες από την πλήρη άνθηση. Η αρχική εργασία έγινε στην ποικιλία Trevatt.
• [21] Güleryüz, M., Bolat, İ., Pırlak, L., Eşitken, A. και Ercişli, S. (1996). Investigations on determination of nutritional status of apricot (cv. Hasanbey) grown in Erzincan. Turkish Journal of Agriculture and Forestry 20(6):479-487. Πηγή για το παράθυρο των είκοσι ημερών πριν τη συγκομιδή, για τα εύρη του αζώτου των φύλλων στα δύο έτη, για τα εδαφικά pH 7,50 ως 8,40 και την οργανική ουσία 0,77 ως 3,16 τοις εκατό, και για το εύρημα ότι το μαγγάνιο ήταν επαρκές στο έδαφος και χαμηλό στο φύλλο. Διαβάστηκε ολόκληρη, με τους πίνακες. Το κυρίως κείμενο είναι στα τουρκικά, με αγγλική περίληψη.
• [22] Uçgun, K., Bayav, A., Altındal, M. και Koçal, H. (2019). Seasonal variation of nutrients and nutrient ratios in apricot leaves. Ziraat Fakültesi Dergisi 14(1):1-10. Πηγή για τη σειρά των δεκαπέντε δειγματοληψιών ανά δεκατέσσερις ημέρες, για τον πίνακα των μακροστοιχείων ανά ημερομηνία, για την πτώση του ψευδαργύρου και του χαλκού μέσα στη χρονιά, και για τις εδαφικές συνθήκες της Ίσπαρτα. Διαβάστηκε ολόκληρη, με τους πίνακες 1 και 2. Οι τιμές του πίνακα του άρθρου είναι αυτούσιες από τον πίνακα 1 της εργασίας.
• [23] Milošević, T. και Milošević, N. (2011). Diagnose apricot nutritional status according to foliar analysis. Plant, Soil and Environment 57(7):301-306. Πηγή για το πρωτόκολλο των 120 ημερών από την πλήρη άνθηση σε φύλλα από το μέσο καρποφόρων βλαστών, και για τη διακύμανση του αζώτου και του ασβεστίου των φύλλων ανάλογα με το μεσέμβολο, στην ίδια ποικιλία και την ίδια ημερομηνία. Διαβάστηκε ολόκληρη, με τον πίνακα 1.
• [24] Milošević, T., Milošević, N. και Glišić, I. (2013). Tree growth, yield, fruit quality attributes and leaf nutrient content of Roxana apricot as influenced by natural zeolite, organic and inorganic fertilisers. Scientia Horticulturae 156:131-139. Πηγή για το ότι και τα οκτώ σχήματα λίπανσης, μαζί με τον αλίπαντο μάρτυρα, βγήκαν ταυτόχρονα με περίσσεια φωσφόρου και ανεπάρκεια επτά άλλων στοιχείων όταν κρίθηκαν με τα αυστραλιανά όρια. Το έδαφος της έρευνας ήταν όξινο. Διαβάστηκε ολόκληρη.
• [25] Bussi, C. και Amiot, M.J. (1998). Effects of nitrogen and potassium fertilization on the growth, yield and pitburn of apricot (cv. Bergeron). Journal of Horticultural Science and Biotechnology 73(3):387-392. Πηγή για τα τρία επίπεδα αζώτου και τα δύο καλίου, για τα ποσοστά καφετιάσματος 23, 26 και 58 τοις εκατό, για το άζωτο και το ασβέστιο του καρπού, για τους συντελεστές συσχέτισης 0,822 και μείον 0,857, για τα διαλυτά στερεά ανά μεταχείριση και για την αλληλεπίδραση αζώτου και καλίου. Διαβάστηκε ολόκληρη, με τους πίνακες I, II και III. Η εργασία καταχωρείται σε ορισμένες βάσεις με δεύτερο συγγραφέα M.A.L. Smith. Εδώ δίνεται η υπογραφή που φέρει το ίδιο το δημοσιευμένο κείμενο.
• [26] Radi, M., Mahrouz, M., Jaouad, A. και Amiot, M.J. (2003). Influence of mineral fertilization (NPK) on the quality of apricot fruit (cv. Canino). The effect of the mode of nitrogen supply. Agronomie 23(8):737-745. Πηγή για το παραγοντικό σχήμα των δεκαέξι μεταχειρίσεων, για τα δύο σχήματα μοιρασιάς του αζώτου, για τη διαφορά βάρους των 6,7 γραμμαρίων, για τη διαφορά 8 τοις εκατό στα σάκχαρα και για το ότι η ισχυρότερη αλληλεπίδραση ήταν αζώτου με κάλιο. Διαβάστηκε ολόκληρη, με τους πίνακες I ως VI. Η εργασία δίνει τις δόσεις ως κιλά αζώτου, φωσφόρου και καλίου ανά εκτάριο, χωρίς να διευκρινίζει αν ο φώσφορος και το κάλιο εκφράζονται ως στοιχείο ή ως οξείδιο.
• [27] Okba, S.K., Mazrou, Y., Elmenofy, H.M., Ezzat, A. και Salama, A.-M. (2021). New insights of potassium sources impacts as foliar application on Canino apricot fruit yield, fruit anatomy, quality and storability. Plants 10(6):1163. Πηγή για τη διαφυλλική εφαρμογή πέντε πηγών καλίου σε συγκέντρωση 0,2 τοις εκατό, τρεις φορές ανά περίοδο, και για τα αποτελέσματα σε απόδοση, χρωματισμό, συνεκτικότητα και συντήρηση. Η έρευνα διεξήχθη στην περιοχή Nubaria της Αιγύπτου. Διαβάστηκε ολόκληρη.
• [28] Dutt, S., Sharma, S.D. και Kumar, P. (2013). Arbuscular mycorrhizas and Zn fertilization modify growth and physiological behavior of apricot (Prunus armeniaca L.). Scientia Horticulturae 155:97-104. Πηγή για την αύξηση του ψευδαργύρου και του μαγγανίου του φύλλου σε σπορόφυτα βερικοκιάς μετά από εμβολιασμό με μυκόρριζους μύκητες και προσθήκη ψευδαργύρου. Αφορά φυτώριο και όχι παραγωγικό οπωρώνα. Διαβάστηκε ολόκληρη.